søndag 2. oktober 2016

Familiedag på Volda bygdetun, Haualeite, 25. September 2016


Eg sjølv og Ellen i full konsentrasjon om å få klargjort stasjonen vår til dei besøkande kjem.
Foto: Sindre Hansen

Under den årlege festivalen Forskingsdagane (nasjonalt arrangement) blei det  i  Volda arrangert ein familiedag på Volda bygdetun. Arrangementet har blitt gjennomført fleire år tidlegare også og er blitt ein fin og populær tradisjon. Under dagen skulle vi som er studentar ved Mat, kultur og konservering-studiet ved Høgskulen i Volda vere på plass med ulike matrettar, råvarer, oppskrifter og aktivitetar der både liten og stor kunne ta del og lære. Hovedmålet var å lære og vise folk om forskjellige kulturelle og historiske tradisjonar knytta til mat.



Voldabygdetun (Haualeite) er ein del av Sunnmøre Museum og består av ei samling med over 20 hus som er ordna som ein opprinneleg sunnmørsgard frå 1800-talet.  Husa er frå forskjellige århundrer og det eldste huset der er datert tilbake heilt til 1500-talet. På bygdetunet kan du sjå korleis folk budde, jobba og levde før i tida (1).

Eg sjølv og Ellen var plasserte i sengjabuda som er det eldste huset. Der var vår aktivitet å lage klappekaker på steiketakke. Dette viste seg å vere ein svært populær post for både store og små. Baking som er lett å lykkast med viser seg ofte å engasjere dei aller fleste. Grunnen til at vi valgte å lage klappekaker er at vi begge synest det er spennande med bakst på takke og klappekaker er noko som er enkelt å få til når ein er på stadar med lite utstyr tilgjengeleg.

Dekka bord med ulike kornslag og pålegg til ferdige klappkaker.
Foto: Sindre Hansen

Klappkaker



Ferdige klappkaker til dei besøkande.
Foto: Ellen Hesselberg.

Klappkaker har mange namn som for eks. settekaker, helledrivarar og hellekake. I fleire bøker og leksikon kan ein lese om at dette var ein vanleg måte å lage brød på før i tida. Då ein ikkje hadde bakaromnar blei brød stekte på jern i grua eller steinheller og liknande (2).

I vikingtida var klappkaker runde flate brød av vatn og mjøl som blei steikte på varm aske med glør over eller på oppvarma steinar. Dei har også derfor fått namnet glokake. Det har også blitt gjort fleire funn av jernpanner som truleg er datert heilt tilbake frå år 600-800 som viser at steikemåten delvis har utvikla seg vekk frå glohaugen. Funna tyder på at det er blitt steikt brød på desse. Brøda var ein slags flatbrød, men allikevel mykje tjukkare enn det og blei ofte brukte som underlag for fisk og kjøt. Det har i tillegg blitt funne masse steinheller frå vikingtida som mest sannsynleg blei brukt som baksteheller, og er derfor grunnen til namnet ”hellekake”. Klappkake/hellekake har blitt laga på mange måtar gjennom tidene også med variasjonar i type mjøl og ingrediensar som blei brukte (3).

I dag kan vi høyre om mange som kan fortelle at bestemødrene brukte å lage ein type settekaker/klappkaker. Kakene var små runde brød som ein klappa flate med hendene og steikte på takke eller rett på plata på komfyren. Ofte var desse kakene restar av brød-og bolledeig. Så her er det berre fantasien som set grenser når det kjem til ingrediensar i klappkakene om du skulle få lyst til å prøve sjølv.

Oppskriftene vi valde å bruke er ein samisk variant som inneheld kun fint mjøl og smakar ein del søtare enn mange andre typar. Den andre er ein variant med fleire typar grovt mjøl som kan minne litt meir om rundstykker på smak. På bordet presenterte vi nokre ferdige smaksprøver av klappkaker saman med smør og sukker i fine behaldarar og brunost. Der kunne folk forsyne seg og smake dersom dei ikkje ønska å prøve å steike sjølve, eller medan dei venta på at sin eigen bakst skulle bli ferdig steikt.

Klappkaker med smør, sukker og brunost.
Foto: Ellen Hesselberg


Oppskrifter


Helledrivarar frå Sunnmøre (4)


·      1 pk gjær
·      12 dl lunka vatn
·      1 ss salt
·      1 ss sukker
·      ½ dl sirup
·      3 ss olje
·      200 g sammalt kveite, grov
·      200 g sammalt rug, grov
·      100 g havregryn
·      1300 g kveitemjøl

Samisk klappkake (Globjørn) (5)

·      1 liter lunka vatn eller mjølk
·      100 g gjær
·      1 kopp sirup (ca. 1- 1,5 dl)
·      1 ts salt
·      ein klatt smør
·      ca. 2 kg kveitemjøl

Framgangsmåten for begge typar klappkake er lik. Her blandar du saman alle ingrediensane til du har fått ei fast og smidig deig. La deiga heve ei lita stund. Del deiga deretter inn i små emner. Klapp emna flate med hendene og steik deretter på varm steiketakke til dei har gyldne flekkar på begge sider. Server gjerne med smør og sukker eller brunost.

Kornslag


Under familiedagen ville vi også formidle litt om dei ulike kornslaga vi dyrkar her i Noreg. Nokre av desse brukte vi også i oppskriftene vi laga klappkaker av, så då var det også naturleg å ta med litt informasjon om dette. Vi hadde også med norgesglass som vi fylte med dei ulike kornslaga slik at folk kunne få moglegheit til å både sjå og smake på korna. Saman med kvart glas lagde vi også tilhøyrande informasjonslappar der det stod litt fakta om kornet.

Før 1900-talet visste dei fleste kvar kornet kom frå fordi dei einten dyrka det sjølve eller kjøpte direkte frå ein som dyrka. No for tida veit dei færraste akkurat kvar mjølet kjem frå. Mjølet blir kjøpt på butikken og dei fleste ofrar opphavet til mjølet sjelden nokon tanke. Brød som er bakt med gjær og steikt i omn har vore vanleg her til lands i kun litt over 100 år. Som regel var det brød av rug som blei laga. Brød baka på kveite var for det meste til høgtider. Det som tidlegare var luksus er no blitt daglegdags. Her i Noreg dyrkar vi fire slag korn; bygg, havre, kveite og rug. Men opphavet til kornslaga er derimot frå andre stadar i verda (6).

Dei ulike kornslaga vi dyrkar i Noreg.
Foto: Ellen Hesselberg


Bygg

Bygg er truleg verdas eldste kulturplante. Bygg er den viktigaste kornarten vår og blei dyrka i Noreg fyrst for 4500 år sidan. Før i tida var bygg det kornet vi åt mest av og då i form av graut og flatbrød. Det blir mest brukt som dyrefòr, men også til supper, flatbrød, graut og øl.  Bygg innheld inneheld ei rekke helsegunstige stoff og det blir anbefalt av vi brukar meir av det. Det inneheld lite gluten (protein) og bør blandast med andre mjøltypar ved baking(7 & 8).

Kveite

Kveite er det kornslaget som blir brukt aller mest til mat både her og i resten av verda. Her i Norge blei det dyrka fyrste gong for ca. 4000 år sidan. Kveite har svært god bakeevne og inneheld mykje gluten som dannar nettverk og er ”limet” i deiga som held den saman(7 & 8).

Havre

Havre er den nest viktigaste kornarten vår og blei fyrst dyrka i Noreg for ca. 2500 år sidan. Det blir for det meste brukt som dyrefòr og som matvare blir det oftast brukt til havregryn, havregraut og havremjøl. Havre inneheld mykje kostfiber og sunne feittsyrer, men inneheld ikkje gluten(7 & 8).

Rug

Rug blei fyrst dyrka her i Noreg for ca. 1500 år sidan og er den typen vi dyrkar minst av. Rug blir oftast brukt til brød og knekkebrød og er svært viktig i det danske kostholdet. Rug har dårlegare evne til å danne glutennettverk og må derfor blandast med andre mjøltypar for å oppnå godt bakeresultat. Rug inneheld mykje fiber som binder vatn og gir derfor saftig bakverk(7 & 8).

Havrekorn og informasjonslappar til dei besøkande.
Foto: Ellen Hesselberg

Byggkorn er den mest truleg den eldste kornarten vi har og har vore den viktigaste vi har gjennom tidene.
Foto: Ellen Hesselberg


Førebuing & erfaring

I full sving med å steike opp ferdige klappkaker.
Foto: Ellen Hesselberg


På førehand av familiedagen på Haualeite gjekk vi gjennom alt vi trengte av utstyr for å gjennomføre det vi hadde planlagt. Vi fordelte oppgåver og handleliste mellom oss og handla inn til kvar si deig. Vi lagde også kvar si deig og prøvesteikte på takke heime nokre dagar før den planlagte familiedagen. På sjølve dagen møtte vi opp kl 10.00 ved høgskulen for å lage klar deigene før vi kjørte ned på bygdetunet. Der møtte vi opp ein god times tid før arrangementet skulle begynne for å pynte klart huset og bordet vi skulle bruke og varme opp steiketakkene. Vi sette fram alt av informasjon og prøvde å gjere det så koseleg vi kunne. Deretter steikte vi opp smaksprøver og laga klart pålegg til klappkakene slik at folk lett kunne forsyne seg.

Det gjekk ikkje lange stunda før det allereide begynte å komme inn folk som ville både bake klappkaker sjølve, smake på ferdig produkt og få informasjon om det vi ville formidle. Folk var svært nysgjerrige og både store og små syntest det var stor stas både å få bake sjølve og smake på smaksprøvene vi laga. Tilstrøyminga av folk var jamn heile dagen og takka vere god planlegging hadde vi beregna både nok deig og tid til å kunne ta i mot folk som kom inn og aktivisere dei med bakinga. Vi opplevde at dette var ein svært populær post på familiedagen og mange av dei besøkande kom tilbake igjen fleire gongar i løpet av dagen.

Dersom ein skulle endra noko til ei seinare anledning ville eg kanskje ha ønskt at vi var ein tredje person på gruppa. Då kunne vi ha fått samtale meir med dei besøkande og gå nærmare inn på fakta om kornslaga og få formidle meir kunnskap. Sidan vi fekk svært mange engasjerte born og vaksne inn til oss gjekk det heile raskt og tida strakk ikkje til nok til at vi kunne forflytte oss noko særleg frå steiketakkene og sjølve steikinga. Opplevinga er allikevel at dette blei så vellukka som eg kunne tenkt meg og ein svært kjekk dag med god stemning. Og når det kjem til klappkakene, så er dette noko som absolutt gav meirsmak!

Ferdige oppskrifter som besøkande fekk ta med seg heim.
Foto: Ellen Hesselberg

Ferdige klappkaker med brunost og smør og sukker på. Vi måtte sjølvsagt ha ein liten smakstest sjølve etter endt dag og vellukka arrangement.
Foto: Ellen Hesselberg


Kjelder:

Sunnmøremuseum.no, henta 27.september 2016:
 Karlsøy bygdebok, henta 27.september 2016:
 Ulltveit G, Korn og baketradisjoner- tradisjonsoppskrifter fra hele landet, N. W. Damm & Søn AS 2000

 Lyster I, Hatløy O. M., Go`bitar frå besta si kokebok: tradisjonsmat frå Sunnmøre, Sanseleg forlag 2012

 Kaspersen A, Samisk mat og kultur, Landbruksforlaget AS 1997

Bjørnstad Å, Korn- frå steinalder til genalder, Tun forlag AS 2005

 Brød og Korn- opplysningskontoret for brød og kornarter, henta 27. sep 2016
 http://brodogkorn.no/kornfakta/kornslag/

 Mat.no- en portal for mat og helse i grunnskulen, henta 27. september 2016



Ingen kommentarer:

Legg inn en kommentar